Bài tập theo cụm ngành: tình huống đặc thù từng ngành
Mỗi bài dưới đây là một tình huống gắn với công việc thực tế của một cụm ngành cụ thể. Hãy đọc kỹ, xác định nguyên tắc đạo đức và tinh thần quy định pháp luật liên quan, chỉ ra ai chịu trách nhiệm và đề xuất cách xử lý. Phần gợi ý chỉ mở ra sau khi bạn đã tự phân tích. Các tình huống này khác với trang bài tập tình huống chung, nên bạn nên làm cả hai để so sánh.
Bài 1: cụm A, phương án kiến trúc do AI dựng theo phong cách một văn phòng nổi tiếng
Thảo học kiến trúc, dùng một công cụ AI để dựng phối cảnh cho đồ án. Thảo yêu cầu công cụ làm theo đúng phong cách nhận ra được của một văn phòng thiết kế đang nổi tiếng, rồi nộp phương án vào một cuộc thi có giải thưởng mà không nói là đã dùng AI hay mô phỏng phong cách đó. Ban giám khảo và cả văn phòng kia đều không biết. Tình huống này chạm tới những nguyên tắc và quy định nào, và Thảo lẽ ra phải làm gì?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc tôn trọng thành quả sáng tạo của người khác, tính trung thực và minh bạch về nguồn gốc bị ảnh hưởng khi mô phỏng dấu ấn của một tác giả cụ thể rồi dự thi như phương án riêng. Tinh thần Luật Sở hữu trí tuệ 50/2005/QH11 gắn quyền tác giả với dấu ấn sáng tạo của con người, còn tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 và khuyến nghị của UNESCO 2021 đề cao minh bạch về việc có dùng AI. Người dự thi chịu trách nhiệm về tính trung thực của hồ sơ, không thể đổ cho công cụ. Cách làm đúng là dùng AI như công cụ hỗ trợ ý tưởng, tạo ra phương án mang dấu ấn của chính mình, không sao chép phong cách một tác giả để trục lợi, và khai báo mức độ dùng AI theo thể lệ cuộc thi. Xem lại bài Cụm A - kiến trúc, quy hoạch, thiết kế.
Bài 2: cụm B, phần mềm mô phỏng AI báo kết quả kết cấu sai
Kiên là kỹ sư xây dựng, dùng một phần mềm có tính năng AI để mô phỏng và ước tính khả năng chịu lực cho một hạng mục công trình. Phần mềm đưa ra kết quả trong ngưỡng an toàn, Kiên tin tưởng và chuyển thẳng vào hồ sơ thiết kế mà không kiểm tra lại bằng phương pháp khác. Sau đó phát hiện mô hình đã tính sai do dữ liệu đầu vào bị lệch. Trách nhiệm về kết quả sai này thuộc về ai, và quy trình nào lẽ ra phải có?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc trách nhiệm con người với kết quả AI và sự cẩn trọng nghề nghiệp bị bỏ qua khi giao phó hoàn toàn cho công cụ trong một việc liên quan tới an toàn con người. Tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 hướng tới việc giữ con người giám sát với các hệ thống có mức rủi ro cao, còn tinh thần Luật Dữ liệu 60/2024/QH15 nhắc tới chất lượng và tính chính xác của dữ liệu đầu vào. Người kỹ sư và đơn vị thiết kế chịu trách nhiệm về hồ sơ, không thể đổ lỗi cho phần mềm. Quy trình đúng là kiểm chứng kết quả mô phỏng bằng phương pháp độc lập, rà soát chất lượng dữ liệu đầu vào và có người có chuyên môn phê duyệt trước khi đưa vào hồ sơ. Xem lại bài Cụm B - xây dựng, giao thông, hạ tầng.
Bài 3: cụm C, dùng dữ liệu khách hàng ngoài mục đích ban đầu
Quân làm phân tích dữ liệu cho một doanh nghiệp. Doanh nghiệp thu thập thông tin khách hàng để phục vụ giao hàng, nhưng Quân dùng chính kho dữ liệu đó huấn luyện một mô hình AI dự đoán khả năng chi tiêu rồi phân nhóm khách để chào giá khác nhau, không hỏi lại khách và cũng không thông báo. Có nhóm bị đề xuất mức giá bất lợi một cách có hệ thống. Tình huống này chạm tới quyền gì và nguyên tắc nào, và doanh nghiệp cần làm gì?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc dùng dữ liệu đúng mục đích, tôn trọng quyền riêng tư, công bằng và không phân biệt đối xử đều bị ảnh hưởng khi dữ liệu thu cho mục đích này lại dùng cho mục đích khác gây bất lợi. Tinh thần Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 91/2025/QH15 và Luật Dữ liệu 60/2024/QH15 đòi hỏi có cơ sở hợp pháp, sự đồng ý và dùng đúng mục đích đã báo, còn tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 và khuyến nghị của UNESCO 2021 nhấn mạnh công bằng và giải trình. Doanh nghiệp triển khai và người phân tích chịu trách nhiệm, không đổ cho mô hình. Cách làm đúng là chỉ dùng dữ liệu trong phạm vi mục đích đã thông báo, xin sự đồng ý cho mục đích mới, và kiểm tra mô hình để tránh gây bất lợi có hệ thống cho một nhóm. Xem lại bài Cụm C - kinh tế, quản trị, tài chính.
Bài 4: cụm D, phát hành mô hình mã nguồn mở nhưng giấu rủi ro
Sơn là lập trình viên, huấn luyện một mô hình AI rồi phát hành mã nguồn mở cho cộng đồng dùng lại. Sơn biết mô hình được huấn luyện trên một phần dữ liệu chưa rõ nguồn gốc và có thể bị lợi dụng để tạo nội dung độc hại, nhưng không ghi bất kỳ cảnh báo hay giới hạn sử dụng nào, cũng không nêu rõ dữ liệu huấn luyện. Nghĩa vụ của người phát triển ở đây là gì, và Sơn nên công bố mô hình ra sao cho có trách nhiệm?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc trách nhiệm của người phát triển, tính minh bạch và không gây hại là trọng tâm, vì phát hành công khai một công cụ có rủi ro mà không cảnh báo có thể tiếp tay cho lạm dụng. Tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 hướng tới minh bạch về hệ thống và quản lý rủi ro theo mức độ, tinh thần Luật An ninh mạng 116/2025/QH15 nhắm tới ngăn công cụ bị dùng gây hại, còn tinh thần Luật Sở hữu trí tuệ 50/2005/QH11 và Luật Dữ liệu 60/2024/QH15 liên quan tới nguồn gốc hợp pháp của dữ liệu huấn luyện. Người phát triển và bên phát hành chịu trách nhiệm. Cách làm có trách nhiệm là nêu rõ nguồn và giới hạn của dữ liệu, kèm cảnh báo và điều khoản sử dụng, và cân nhắc biện pháp giảm khả năng lạm dụng trước khi công bố. Xem lại bài Cụm D - công nghệ thông tin, điện tử.
Bài 5: cụm E, nội dung du lịch do AI tạo bị thiên lệch văn hóa
Mai làm nội dung cho một công ty du lịch, dùng AI tạo bài giới thiệu về phong tục của một cộng đồng địa phương. Bản do AI viết mô tả một nghi lễ theo cách rập khuôn và sai lệch, kèm vài chi tiết không đúng, nhưng Mai đăng luôn để kịp chiến dịch. Người dân địa phương phản ứng vì thấy văn hóa của mình bị hiểu sai. Việc này chạm tới những nguyên tắc nào, ai chịu trách nhiệm, và Mai nên làm khác đi ra sao?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc trung thực, tôn trọng sự đa dạng văn hóa và tránh định kiến bị ảnh hưởng, vì mô hình có thể tái tạo thiên lệch và bịa thông tin nghe hợp lý nhưng sai. Tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 và khuyến nghị của UNESCO 2021 đề cao con người giám sát nội dung AI, tôn trọng đa dạng văn hóa và không lan truyền định kiến. Người biên tập và công ty đăng nội dung chịu trách nhiệm, không đổ cho công cụ. Cách làm đúng là kiểm chứng thông tin với nguồn đáng tin và với chính cộng đồng, để con người hiệu đính phần nhạy cảm về văn hóa, và sẵn sàng đính chính khi có sai sót. Xem lại bài Cụm E - ngoại ngữ, du lịch, khách sạn.
Bài 6: liên ngành, ảnh quảng cáo du lịch ghép mặt người thật bằng AI
Một nhóm gồm bạn học thiết kế và bạn làm truyền thông du lịch cùng dựng chiến dịch quảng cáo. Họ dùng AI ghép khuôn mặt của một người thật, lấy từ ảnh trên mạng, vào thân hình người mẫu trong bối cảnh một khu nghỉ dưỡng, để bức ảnh trông như người đó đã tới nơi này và khen ngợi. Người trong ảnh không hề hay biết và cũng chưa từng tới đó. Tình huống liên ngành này chạm tới quyền và nguyên tắc nào, ai chịu trách nhiệm, và nhóm nên xử lý thế nào?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc tôn trọng quyền với hình ảnh cá nhân, trung thực trong quảng cáo và không gây hiểu lầm bị vi phạm, vì hình ảnh giả tạo ra một chứng thực không có thật. Tinh thần Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 91/2025/QH15 liên quan tới việc dùng hình ảnh của một người, tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 và Luật An ninh mạng 116/2025/QH15 hướng tới minh bạch với nội dung tổng hợp và ngăn thông tin sai lệch, còn tinh thần Luật Sở hữu trí tuệ 50/2005/QH11 liên quan tới hình ảnh và tác phẩm gốc. Cả người thiết kế và bên truyền thông đăng quảng cáo cùng chịu trách nhiệm. Cách xử lý là không dùng hình ảnh người thật khi chưa có sự đồng ý, không tạo chứng thực giả, và nếu dùng người mẫu do AI tạo thì nói rõ đó là hình ảnh tổng hợp. Xem lại bài Cụm A - kiến trúc, quy hoạch, thiết kế.
Bài 7: liên ngành, camera AI giám sát trong khu đô thị thông minh
Một dự án khu đô thị thông minh có sự tham gia của kỹ sư hạ tầng, đội công nghệ thông tin và bộ phận quản trị vận hành. Hệ thống camera gắn AI nhận diện khuôn mặt được lắp ở nơi công cộng để ghi nhận người ra vào, dữ liệu được lưu lâu dài và chia sẻ giữa nhiều bên mà cư dân không được thông báo rõ hay hỏi ý kiến. Có lo ngại dữ liệu bị lộ và bị dùng sai. Tình huống liên ngành này đặt ra những nguyên tắc và nghĩa vụ nào cho các bên?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc tôn trọng quyền riêng tư, giảm thiểu dữ liệu, minh bạch, tương xứng và bảo mật là trọng tâm, vì giám sát diện rộng ở nơi công cộng ảnh hưởng lớn tới quyền của nhiều người. Tinh thần Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 91/2025/QH15 và Luật Dữ liệu 60/2024/QH15 đòi hỏi cơ sở hợp pháp, thông báo, đúng mục đích và không chia sẻ tùy tiện; tinh thần Luật An ninh mạng 116/2025/QH15 yêu cầu bảo vệ dữ liệu khỏi rò rỉ và lạm dụng; tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 và khuyến nghị của UNESCO 2021 nhấn mạnh con người giám sát với hệ thống rủi ro cao. Chủ đầu tư, đội công nghệ và bên vận hành cùng chịu trách nhiệm. Cách làm đúng là thông báo minh bạch, chỉ thu và giữ dữ liệu ở mức cần thiết trong thời hạn hợp lý, kiểm soát chặt việc chia sẻ và bảo mật, và cân nhắc mức độ cần thiết so với quyền của cư dân. Xem lại bài Cụm D - công nghệ thông tin, điện tử.
Câu hỏi tự kiểm
- 1Khi dùng AI dựng một phương án thiết kế mô phỏng phong cách của một tác giả cụ thể rồi dự thi, điều cần lưu ý nhất là gì?
- 2Khi phần mềm mô phỏng AI đưa ra kết quả kỹ thuật liên quan tới an toàn công trình, quy trình đúng là gì?
- 3Dữ liệu khách hàng thu cho mục đích giao hàng lại được dùng để huấn luyện AI phân nhóm và chào giá khác nhau. Nguyên tắc nào bị ảnh hưởng?
- 4Khi phát hành một mô hình AI mã nguồn mở có rủi ro bị lạm dụng, cách làm có trách nhiệm là gì?