Bài tập tình huống: đạo đức và pháp luật trong sử dụng AI
Mỗi bài dưới đây là một tình huống thực tế mà sinh viên có thể gặp. Hãy đọc kỹ, xác định nguyên tắc đạo đức và tinh thần quy định pháp luật liên quan, chỉ ra ai chịu trách nhiệm và đề xuất cách xử lý. Phần gợi ý chỉ mở ra sau khi bạn đã tự phân tích.
Bài 1: nhờ AI viết bài rồi nộp như của mình
Nam được giao viết tiểu luận môn học. Bạn nhập đề bài vào một công cụ AI, lấy nguyên văn đoạn kết quả, chỉ đổi vài chữ rồi nộp mà không ghi là có dùng AI. Trong bài có một trích dẫn mà Nam chưa từng đọc và cũng không kiểm tra lại. Việc làm của Nam sai ở những điểm nào về đạo đức và về quy chế học thuật? Nam nên làm khác đi ra sao?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc liêm chính học thuật và tính minh bạch bị vi phạm khi nộp sản phẩm không phải của mình mà không khai báo, còn trích dẫn không kiểm chứng vi phạm nguyên tắc trung thực và trách nhiệm giải trình. Tinh thần khuyến nghị của UNESCO 2021 nhấn mạnh minh bạch và trách nhiệm con người với kết quả AI. Người chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn là Nam, không phải công cụ. Cách làm đúng là coi AI như công cụ hỗ trợ, tự viết và tự chịu trách nhiệm nội dung, kiểm chứng mọi trích dẫn và khai báo mức độ sử dụng AI theo quy định của môn học. Xem lại bài Liêm chính học thuật và tự chủ trí tuệ thời AI.
Bài 2: đưa dữ liệu cá nhân của người khác vào chatbot công cộng
Lan làm trợ lý cho một câu lạc bộ. Để soạn thư mời nhanh, Lan dán cả danh sách gồm họ tên, số điện thoại và địa chỉ của hàng trăm thành viên vào một chatbot công cộng trên mạng, nhờ nó sắp xếp lại. Lan không hỏi ý kiến ai và cũng không biết dữ liệu đó sẽ đi về đâu. Tình huống này chạm tới quyền gì của các thành viên? Lan lẽ ra phải làm gì trước khi nhập dữ liệu?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: đây là dữ liệu cá nhân của người khác, nên nguyên tắc tôn trọng quyền riêng tư và nguyên tắc giảm thiểu dữ liệu bị bỏ qua. Tinh thần Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 91/2025/QH15 và Luật Dữ liệu 60/2024/QH15 đòi hỏi phải có cơ sở hợp pháp và sự đồng ý của chủ thể dữ liệu, dùng đúng mục đích và không chuyển cho bên thứ ba tùy tiện. Lan là người xử lý dữ liệu nên phải chịu trách nhiệm. Cách làm đúng là chỉ dùng dữ liệu khi có sự đồng ý, ẩn danh hoặc lược bớt thông tin không cần thiết, và ưu tiên công cụ mà tổ chức kiểm soát được. Xem lại bài Pháp luật về AI và dữ liệu cá nhân.
Bài 3: dùng ảnh do AI tạo và câu hỏi bản quyền
Minh học thiết kế, dùng một công cụ AI sinh ảnh để tạo poster cho sự kiện. Có bạn nói ảnh AI thì miễn phí muốn dùng sao cũng được, có bạn lo rằng công cụ đã học từ tranh của họa sĩ khác nên dùng thương mại có thể gây tranh chấp. Minh nên nhìn nhận quyền tác giả với ảnh này thế nào, và cần lưu ý gì trước khi dùng cho mục đích thương mại?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc tôn trọng thành quả sáng tạo của người khác và tính minh bạch về nguồn gốc là trọng tâm. Tinh thần Luật Sở hữu trí tuệ 50/2005/QH11 gắn quyền tác giả với dấu ấn sáng tạo của con người, nên phần đóng góp của con người tới đâu và điều khoản dịch vụ của công cụ cho phép gì là điều cần cân nhắc, đồng thời phải tránh tạo ra sản phẩm gần giống tác phẩm có sẵn. Người đăng và sử dụng poster chịu trách nhiệm khi có tranh chấp. Cách làm thận trọng là đọc kỹ điều khoản cấp phép của công cụ, ghi rõ có dùng AI và không dùng ảnh mô phỏng phong cách hay hình ảnh của một tác giả cụ thể để trục lợi. Xem lại bài Sở hữu trí tuệ và bản quyền thời AI.
Bài 4: video deepfake lan truyền trong nhóm lớp
Trong nhóm chat của lớp xuất hiện một video ghép mặt một giảng viên vào lời nói mà thầy chưa từng phát ngôn, do một bạn dùng AI tạo ra cho vui. Video bắt đầu được chia sẻ ra ngoài và có bình luận tin đó là thật. Việc tạo và phát tán video này có thể gây hại gì, chạm tới những nguyên tắc và quy định nào, và mỗi người trong nhóm nên hành xử ra sao?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc không gây hại, tôn trọng danh dự con người và trung thực về nội dung do AI tạo bị vi phạm, vì nội dung giả mạo có thể bôi nhọ và gây hiểu lầm. Tinh thần Luật An ninh mạng 116/2025/QH15 và Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 hướng tới ngăn thông tin sai lệch, bảo vệ danh dự cá nhân và yêu cầu minh bạch với nội dung tổng hợp. Người tạo video chịu trách nhiệm chính, còn người phát tán tiếp cũng góp phần lan truyền tác hại. Cách hành xử đúng là không chia sẻ tiếp, cảnh báo đây là nội dung giả, gỡ bỏ và báo cho người có trách nhiệm. Xem lại bài An ninh mạng và an toàn thông tin trong kỷ nguyên AI.
Bài 5: hệ thống AI chấm điểm tín dụng và nghi vấn phân biệt đối xử
Trang thực tập ở một công ty tài chính, thấy hệ thống AI tự động từ chối nhiều hồ sơ vay từ một nhóm khách hàng ở cùng một khu vực, dù thu nhập của họ không thấp hơn nhóm được duyệt. Không ai giải thích được vì sao mô hình quyết định như vậy. Vấn đề đạo đức và pháp lý ở đây là gì? Công ty và người vận hành cần làm gì để hệ thống công bằng và có thể giải trình?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc công bằng, không phân biệt đối xử và trách nhiệm giải trình là trọng tâm, vì mô hình có thể học phải thiên lệch từ dữ liệu và tạo kết quả bất lợi cho một nhóm. Tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 và khuyến nghị của UNESCO 2021 đòi hỏi hệ thống có tính minh bạch, có thể giải thích và có con người giám sát trong các quyết định ảnh hưởng lớn tới quyền lợi. Trách nhiệm thuộc về công ty triển khai và người vận hành, không thể đổ cho thuật toán. Cách xử lý là kiểm tra dữ liệu và mô hình để phát hiện thiên lệch, cung cấp cơ chế giải thích và khiếu nại, và giữ con người ra quyết định cuối. Xem lại bài Nền tảng đạo đức trong sử dụng AI.
Bài 6: bản dịch máy sai làm hỏng một hợp đồng
Huy làm cộng tác viên biên dịch, dùng công cụ dịch máy để chuyển một hợp đồng thương mại sang tiếng nước ngoài rồi gửi luôn cho đối tác mà không rà lại. Máy dịch sai một điều khoản về thời hạn thanh toán khiến hai bên hiểu khác nhau và suýt xảy ra tranh chấp. Ai chịu trách nhiệm về bản dịch sai này, và quy trình nào lẽ ra phải có?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc trách nhiệm con người với kết quả AI và sự cẩn trọng nghề nghiệp bị bỏ qua khi giao phó hoàn toàn cho máy trong một văn bản có giá trị pháp lý. Tinh thần Luật Giao dịch điện tử 20/2023/QH15 gắn với giá trị của văn bản và giao dịch, còn công cụ AI chỉ là phương tiện hỗ trợ chứ không thay người ký chịu trách nhiệm. Người biên dịch và bên sử dụng bản dịch chịu trách nhiệm, không thể đổ lỗi cho công cụ. Quy trình đúng là để con người rà soát và hiệu đính bản dịch máy, đối chiếu các điều khoản quan trọng và có người chuyên môn xác nhận trước khi gửi đối tác. Xem lại bài Cụm E - ngoại ngữ, du lịch, khách sạn.
Bài 7: chatbot chăm sóc khách hàng đưa cam kết sai
Vy phụ trách một chatbot bán hàng do AI vận hành cho cửa hàng. Chatbot tự tin trả lời khách rằng có chính sách đổi trả trong sáu mươi ngày, trong khi chính sách thật chỉ là bảy ngày. Một khách hàng dựa vào câu trả lời đó và yêu cầu đổi hàng. Sai lệch này thuộc về ai, và cửa hàng nên thiết kế lại việc dùng chatbot ra sao để tránh lặp lại?
Gợi ý
Gợi ý hướng phân tích: nguyên tắc trung thực với khách hàng và trách nhiệm giải trình bị ảnh hưởng, vì mô hình ngôn ngữ có thể bịa thông tin nghe hợp lý nhưng sai. Tinh thần Luật Trí tuệ nhân tạo 134/2025/QH15 hướng tới minh bạch về việc đang nói chuyện với AI và giữ con người giám sát, còn cam kết đã đưa ra vẫn ràng buộc cửa hàng chứ không phải chatbot. Trách nhiệm thuộc về cửa hàng triển khai và người phụ trách hệ thống. Cách thiết kế lại là giới hạn chatbot trong thông tin đã được kiểm duyệt, nói rõ đây là trợ lý AI, và chuyển sang người thật khi gặp câu hỏi ràng buộc quyền lợi. Xem lại bài Cụm C - kinh tế, quản trị, tài chính.
Câu hỏi tự kiểm
- 1Khi nộp bài có dùng công cụ AI hỗ trợ, cách hành xử liêm chính nhất là gì?
- 2Trước khi đưa dữ liệu cá nhân của người khác vào một công cụ AI công cộng, điều cần có là gì?
- 3Khi một hệ thống AI ra quyết định gây bất lợi có hệ thống cho một nhóm người, nguyên tắc nào bị đe dọa nhiều nhất?
- 4Khi công cụ AI như dịch máy hay chatbot đưa ra kết quả sai gây hậu quả, ai chịu trách nhiệm?